Logo Contactlensinside
ContactlensInside - Editie 3/2022

Droge ogen bij Long-COVID

Inside Corona


Het idee van deze column werd getriggerd door mijn buurvrouw. Ze loopt al bijna een half jaar met long-COVID. Voorheen droeg ze zachte maandlenzen, maar sinds ze corona kreeg kan ze slechts af en toe een paar uurtjes daglenzen verdragen. Kan COVID-19 droge ogen veroorzaken? Dat is een mooi vraagstuk om de wetenschap voor in te duiken.

Via Pubmed vind ik na enig speurwerk 3 artikelen over droge ogen en COVID-19: een review, en twee cohort studies. In de review uit 2021 van Koh en Reh is literatuur doorzocht over de impact van het coronavirus op dry eye disease.1 De meeste studies die in deze review zijn onderzocht blijken te focussen op twee categoriën: 1) mensen met droge ogen die vervolgens corona kregen, of 2) mensen met droge ogen in random populaties studenten of zorgpersoneel. Een aantal studies die ze uitlichten in de eerste categorie:

  • Patiënten die COVID19 hebben kunnen oogheelkundige klachten vertonen, zoals conjunctivitis, maar een onderzoeker analyseerde dat droge ogen het meest voorkwam (20%) bij patiënten in Wuhan.2 Het is mij onduidelijk of deze klachten ontstonden na de COVID diagnose, of dat patiënten voor die tijd ook al droge ogen hadden. Want in een ‘normale’ populatie wereldwijd is het percentage droge ogen al tussen de 5 en 50%, en in China ongeveer 21%. Dus ja dan zegt het niet zo veel.
  • Een ander onderzoek heeft gekeken naar oogklachten voor en na de diagnose COVID19 door middel van de OSDI (ocular surface disease index) vragenlijst. Daaruit bleek dat de droge ogen klachten wél significant toegenomen waren na de diagnose.3 Over de oorzaak van de drogere ogen door het COVID19 virus speculeren de onderzoekers: 1) reactie van het immuunsysteem op het ademhalingssysteem 2) secundaire infectie door andere oculaire pathogenen 3) infectie van oogheelkundige weefsels door het virus.
  • Nog een ander onderzoek heeft gekeken naar oogklachten tijdens COVID19, en nogmaals 2 weken na een negatieve PCR test (na gemiddeld 50 dagen).4 Zo’n 12% van de mensen bleek droge ogen klachten te houden. Maar ook hier is onduidelijk of ze voor de diagnose al droge ogen hadden, en in de gemiddelde populatie heeft een aanzienlijk deel droge ogen. Dus of het door corona komt..?

Bij de tweede categorie bleek met name dat digitale schermen en het dragen van een neus-mond masker een risicofactor was voor het ontwikkelen van droge ogen. Voor deze laatste is zelfs een term ontstaan: MADE, ofwel Mask Associated Dry Eye. Dit heeft mijn buurvrouw niet, en ook long-COVID wordt hier verder niet genoemd helaas.  

In de cohort studie uit 2022 werden 64 post-COVID patienten en 50 controle patienten onderzocht op droge ogen.5 De post-COVID groep had statistisch significant meer droge ogen, zowel subjectief als uit objectieve testen. De groep was zo’n 30-60 dagen na de positieve coronatest onderzocht. Dus in dit onderzoek bleek corona wel droge ogen te geven, alleen is dit nog relatief kort na de positieve test onderzocht. We spreken pas van long-COVID of post COVID syndroom als er een aantal maanden (meestal 3) na de infectie nog klachten blijven bestaan.    

In de andere cohort studie werden 228 patienten geïncludeerd die opgenomen zijn geweest vanwege COVID, en 109 gezonde patienten vormden de controlegroep.6 Ze werden gemiddeld 52 dagen na de diagnose onderzocht. Contactlensdragers werden geëxcludeerd. En ook in deze studie had de COVID groep subjectief en objectief drogere ogen dan de controlegroep. Het kwam niet alleen méér voor, maar deze groep had ook drogere ogen. Long-COVID hadden de mensen ook in dit onderzoek niet, maar wel droge ogen dus.

Interessant in dit laatste artikel was dat ze in de discussie een onderzoek over long-COVID aanhalen. Op het nippertje lees ik dat met een confocale microscoop een verlies van cornea nerve fibers én een verhoogde intensiteit van cel dendrieten ontdekt is bij patienten met long-COVID (gemiddeld 3.7 maanden na diagnose)!7 Ze suggereren in dit artikel vooral dat dit een snelle en niet-invasieve manier kan zijn om met die confocale microscoop de diagnose ‘long-COVID’ te bevestigen. Het artikel is in een oogheelkundig blad gepubliceerd, alleen wordt hier nergens gesproken over de gevolgen van verlies aan nerve fibers en verhoogde dendrieten qua oogklachten. Want wat is dan het gevolg van verlies aan cornea nerve fibers? Of verhoogde cel dentriet activiteit? Ik ontdek dat de cel dendrieten onder andere onze immuunrespons in de cornea reguleren. En dat een verlies van zenuwbanen in de cornea vaak klachten geeft, zoals verminderde knipperreflex en wondgenezing, wat kan leiden tot verminderde traanproductie. Hierdoor kunnen droge ogen ontstaan. Ha!

Zou de contactlens intolerantie van mijn buurvrouw  dan toch een gevolg zijn van COVID-19? Uit de literatuur die ik heb gevonden blijkt het coronavirus wel vaker droge ogen te geven, en verandert er iets in de zenuwbanen, maar echt heel duidelijk komt het niet naar voren. Ik vrees toch dat we moeten wachten op de resultaten van studies die nu bezig zijn, want we weten nog steeds te weinig over COVID-19, helaas. In de tussentijd draagt mijn buurvrouw haar bril.

Literatuur

1. Koh S, Rhee MK. COVID-19 and Dry Eye. Eye Contact Lens 2021;47:317–322.
2. Chen L, Deng C, Chen X, et al. Ocular manifestations and clinical characteristics of 535 cases of COVID-19 in Wuhan, China: a cross-sectional study. Acta Ophthalmol 2020;98:e951–e959.

3. Hong N, Yu W, Xia J, et al. Evaluation of ocular symptoms and tropism of SARS-CoV-2 in patients confirmed with COVID-19. Acta Ophthalmol 2020;98:e649–e655.
4. Freni F, Meduri A, Gazia F, et al. Symptomatology in head and neck district in coronavirus disease (COVID- 19): A possible neuroinvasive action of SARS-CoV-2. Am J Otolaryngol 2020;41:1–7.

5. Sánchez-González MC, Sánchez-González JM, De-Hita-Cantalejo C. Ocular Surface Impairment After Coronavirus Disease 2019: A Cohort Study. Cornea 2022;41:E4–E5.
6. Wan KH, Lui GCY, Poon KCF, et al. Ocular surface disturbance in patients after acute COVID-19. Clin Exp Ophthalmol 2022:398–406.
7. Bitirgen G, Korkmaz C, Zamani A, et al. Corneal confocal microscopy identifies corneal nerve fibre loss and increased dendritic cells in patients with long COVID. Br J Ophthalmol 2021:1–7.

Kernpunten in dit artikel
  • Het lijkt er op dat het coronavirus droge ogen kan veroorzaken, maar heel duidelijk komt het in de literatuur niet naar voren.
  • Of long-COVID een oorzaak is van droge ogen en contactlens intolerantie heb ik niet duidelijk kunnen aantonen met wetenschappelijke literatuur. Wél is er, zelfs ruim 3 maanden na de infectie, een verandering in de zenuwbanen van de cornea aangetoond.
  • We weten nog heel veel niet over (long) COVID-19.

Nienke Miltenburg-Soeters

Voltooide haar optometrie opleiding aan de Hogeschool Utrecht in 2004. Ze deed ervaring op als optometrist in het Diakonessenhuis Zeist, en daarna in de refractiechirurgie en als medisch contactlens specialist bij Oogkliniek Heuvelrug. In 2015 promoveerde ze bij het Universitair Medisch Centrum Utrecht op het onderwerp ' Applications and advantages of corneal crosslinking for treatment of keratoconus'. Daarna ging ze opnieuw aan de slag bij Oogkliniek Heuvelrug (Xpert Clinics Oogzorg), om zich bezig te houden met kwaliteit en het toepassen van medische contactlenzen. Op dit moment werkt Nienke bij Visser Contactlenzen waar ze zich mag bemoeien met wetenschappelijk onderzoek, kwaliteit en medische contactlenzen.

Meer van Nienke Miltenburg-Soeters
Opslaan als PDF
Reacties op dit artikel
E. Poelenije / 05 oktober 2022 - 10:01 uur

uit eigen ervaring kan ik in elk geval het volgende toevoegen.
Voor mijn corona besmetting, die uitmondde in Long Covid, had ik al droge ogen.
Echter na mijn besmetting werd dit nog erger. Waar ik mij voorheen prima redde met af en toe wat Hylo Comod, heb ik nu maanden achter een meerdere keren daags de hylo Gel moeten gebruiken.
Pas na 6 maanden kwam hier verbetering in en is het nu weer meer als voor heen.